علمانیەت و سەرهلدانا وێ

نڤێسین: د. محمد عمارە

وەرگێران: وەحید سندى

زاراڤێ (علمانیەت) ئەڤێ بەربەلاڤبووى د ناڤ جیهانا ڕۆژهەلاتیدا ژ پەیڤا ئینگلیزى ( (Secularismسیکۆلاریزم هاتییە ب ڕامانا (دنیایى، واقعى، جیهانى، ...) ژبەر ڤێ یەکێ علمانیەت ب بابەتەکێ فەلسەفى و فکرى و سیاسى و جڤاکى دئێت و جیهانێ ب ڤى ڕەنگى دبینت، هزر د ئەگەرێن زاتیدا دکەت، جیهان و واقع و دنیا هەمى جهێ لێزڤرینا هزرکرنێ نە بۆ جڤاکێ مرۆڤایەتى و دەولەت و ژیانێدا، هەر ژبەر ڤێ یەکێ جڤاک و ژیان و دەولەتێ چ پێدڤى ب هێزەکێ نینە ژ دەرڤەیى چارچووڤێ ئەڤێ ژیانێ دەستکاریێ د ناڤ کارۆبارێن وێدا بکەت، مرۆڤ بۆ ڤى کارى بەسە، پێدڤى ب کەسێ نینە، و ب ڕێکا عەقلى و ئەزموونا خوە دێ شێن بگەهن ڕێکخستنا ڤێ جیهانێ، پێدڤى ب چ شەریعەتەکێ عەسمانى نینە بۆ مەرەما کونترۆلکرنا ئەڤێ جیهانێ .

)علمانیەت) ب ڕامانا جیهان دئێت، ئانکۆ جیهان و واقعێ جیهانى، ئەڤ یەک ژێدەرەکێ بێ قیاسە و درست نینە، لەورا  دڤێت ب ڤێ چەندێ قیاس وێ بکەین ب(العالمانیە)، ڤەگەران بۆ جیهانێ، و د ناڤ وەلاتێ (المغرب)دا ب "دنیایى" دئێت نیاسین .

سەرهلدانا علمانیەتێ ل (ئەورۆپا) ل سەردەمێ رێنسانس (ڕۆشنگەرى)یێ بوو، ئەو دەما گەلەک فەلسەفێن ڕێنسانسێ ل جڤاکێ ڕۆژئاڤایى پەیدابووین، ئەو دەما فەلسەفا ڤى چەرخى بەرسڤا گەلەک پرسیاران دایى- ل چەرخێ (17-18ز.)- دەما دەستهەلات د دەستێ کەنیسا کاسولیکیدا، پشتى ئەڤێ کەنیسێ سنۆرێن نەێرانیەتێ بەزاندین، و بتنێ ب ڕووحێ و مەملەکەتا عەسمانیڤە ماین، یا قەیسەرێ بۆ وى هێلایى، و یا خودێ ژى وەسان، ئەو دەما کەنیسێ سنۆرێ نامەیا خوە بەرزەکرى، پشتى سەردەمەک ژ سەردارییا تیۆرا "سیفین - "THEORY OF THE TWO SOWRD ئانکۆ شیرێ ڕووحێ- ئانکۆ دەستهەلاتا دینى بۆ کەنیسێ- و شیرێ دەمى – ئانکۆ دەستهەلاتا مەدەنى ژى بۆ دەولەتێ، و کەنیسێ ئەڤ هەردوو دەستهەلات پێکڤە کۆمکرن، ئەڤا بۆ قەیسەرى ژى ل ژێر کارتێکرنا تیۆرا شیرێ ئێکێ ( THEORY OF THE TWO SOWRD ) بۆ کەنیسێ و لاهووتێ (جیهانا دى) زڤراندن .

ل ژێر دەستهەلاتا "پاپا"یان، کەنیسێ بزاڤکر پیرۆزیا دینى ڕاگرن ژ وان گوهورینێن ب سەر جڤاک و دنیایێدا دئێن- ژ هزر و زانست و تیۆران- ئەو تیۆر هاتن ڕەفزکرن و حەرامکرن و ب تاوان هاتنە نیاسین ئەڤێن چ هەبوونا خوە د ناڤ ئینجیلێدا نەهەى، لەورا ئەڤ چاخە بۆ ئەورۆپا ب چاخێ تاریاتیێ دئێت نیاسین، ل دۆماهیا ڤێ ئێکێ بۆ ئەگەرێ سەرهلدانا علمانیەتێ، ئەڤا دنیا دەرئێخستى ژ هەر پەیوەندییەکا بدینداریێڤە، د وێ ڕوو ب ڕووبوونا خوەدا یا لگەل کاهنێن کەنیسێ هاتیێ ژ پیرۆزیا دنیایێ و نەگوهورینا وێ، و پاشى لاهووتا نەێرانى – ئەڤا خالى ژ فەلسەفا ڕێکخستنا دەولەت و جڤاکى، ئەڤا دبت ژێدەرێ ئێکێ بۆ سیاسەت و زانست و دەولەت و جڤاکى- د بەرامبەربوونا خوەدا ل هەمبەرى ڤى کارى، لەورا علمانیەت ڕابوو ب ڕەدکرن و دژاتیکرنا هەمى پیرۆزیان ل هەمبەرى هەمى کارێن دنیایێ، و جیهان ژ دەستهەلاتا دینى رزگارکر، ئەسمان ژ ئەردى ڤەقەتاند، جیهان هێلا د چارچووڤێ وێ ب خوەدا، مرۆڤ ب خوە دشێت خوە ب ڕێڤە ببەت، و جڤاک و دەولەت و ڕێکخستن و فەلسەفەیێن گرێدایى ب عەقلى و ئەزموونا مرۆڤیڤە بتنێ بەسن بۆ دنیایێ، بێ بەشداربوونا دینى .

ئەو ئالیێ بووى ئەگەر بۆ سەرهلدانا علمانیەتێ، ئەوبوو پاشڤەمانا دینى و سەرهلدانا فەلسەفا ڕۆژئاڤایى بوون ئەگەر بۆ شکەستنا کەنیسێ، پاشان پاشڤە زڤرینا لاهووتا نەێرانى ل هەمبەرى سەرهلدانا علمانیەتێ .

پاشڤەمانا جڤاکێ ئەورۆپى بەلگەیە لسەر سەرنەکەفتنا دەستهەلاتا کەنیسێ.. ئەڤا خودان هەلۆیستێ نەێرانى، ئەڤا دگوت: یا قەسەرى بۆ قەیسەرى بۆ ئەگەرل هەمبەرى کەنیسێ و لاهووتا وێ ژ جیهانا ڕووحى و مەملەکەتا خودێ بۆ چەکەک د دەستێ علمانیەتێدا بۆ شکەستنا کەنیسێ و مانا بتنێ بۆ دەستهەلاتەکا دەمى، و فەلسەفا یۆنانى – ب تایبەت فەلسەفا ئەرستۆیى  (384- 322ب.ز) ئەڤا دیتى خودێ چێکەر و ڕێڤەبەرێ جیهانێ یە، بەلێ پشتى وى دەمى جیهانا پشتگوه خستى بۆ هندەک ئەگەرێن ماددى ئەڤێن کۆ دێ ژ ناڤچن، - ئانکۆ جیهان ب خوە بەسە بۆ ڕێڤەبرنێ، پێدڤى ب چ ڕێڤەبەران نینە ژ دەرڤەیى چارچووڤێ وێ- .. ئەڤە کۆمەکا ئالیێن واقعى و دینى و فەلسەفى بوون- ل ئەورۆپا بوون ئەگەرێ سەرکەفتنا علمانیەتآ لسەر کەنیسێ و دەستهەلاتا وێ .

-           د ناڤ فەلسەفا علمانییا ئەورۆپیدا دوو گرۆپ دئێن دیتن :

١. دەستەیا ماددیا ئیلحادى: ئەڤا مەرەم ژێ ئازادکرنا ژیانێ ژ ئیمانێ و دینى، مارکسیەت ل کۆپیتکا ڤێ دەستەکێ دئێت .

٢. دەستەیا دوویێ،ئەڤێن باوەرى هەى ب هەبوونا خودانێ گەردوونى و مرۆڤى: بەلێ ئەڤ پەیوەندییە ب دۆماهى دئێت دەما مرۆڤ هاتى درستکرن، دەولەت و سیاسەت و جڤاک ژ دەستهەلاتا دینى دئێن ئازادکرن، لگەل وێ یەکێ هەبوونا هزرا دینى یا گرێدایى د ناڤبەرا مرۆڤ و خودێ دا.. ژ گرنگترین ئەوان فەیلەسوفانژى (هوبز 1588-1679) HOBBES) ) و (لوک 1632-1716) LOKE) ) و (لیبینز - 1646 – 1716)LEIBNIZ) ) و (ڕۆسۆ 1712-1778)ROUSSEAU) ) و (لیسینگ 1729-1871)LESSING). ). هەتا چەرخێ نوزدێ علمانیەت ژ تایبەتمەندییەکا ڕۆژئاڤایى دهات نیاسین، بەلێ پشتى وى دەمى و دگەل هاتنا ئیستیعمار و ڕۆژئاڤایێ بۆ ڕۆژهەلاتێ پەیدابوویە ل ناڤ جیهانا ئیسلامیدا ئامادەبوویە .

ل مێرێ: ژبەر پێگەها مێرێ و پێشکەفتنا وێ، پەیدابوونا جۆرە سەربەخۆییەکێ ژ بن دەستهەلاتا سۆلتانێ عۆسمانیڤە، ب تایبەت لسەردەمێ دەستهەلاتا محەمەد عەلى پاشایى ل سالا (1148- 1265هـ، 1770-1849ز) ب تایبەت ل سالا (1805ز) د وى دەمیدا هەرێمێن ڕۆژهەلاتى کەڤتن بن کارتێکرنا ئەورۆپى، - ژ وانژى علمانیێ- ل وى دەمى گەلەک ژ شاندێن ئیستیعمارى و بیانى یێن علمانى قەستا دەولەتێن ئیسلامى کرین .

ل وى دەما سیستەما پاراستنا پیشەسازى و بازرگانیێ هاتییە دەینان- ئەڤا محەمەد عەلى پاشایى ل مێرێ دەینادى- ئەڤێ یەکێ ڕێک ل هەمبەرى بازرگانێن بیانى ڤەکر قەستا ئەڤى وەلاتى بکەن، و دیسان لسەردەمێ دەستهەلاتا خدێوى سعید ل سالا (1272هـ، 1855ز)دا، دەما ئێکەم دادگەها تێکەل د ناڤبەرا مێرى و بیانیاندا هاتییە دەینان"جڤاتا بازرگانى" ئەڤا ل دویڤ یاسایێن دەمیێن فەرەنسى دچوو .

دیسان لگەل هاتنا جالیێن بیانى بۆ دەڤەرێ – ب تایبەت پشتى ڕێککەفتن هاتییە کرن بۆ کۆلانا نوکەندا سوێس- د دەما دەرکەفتنا "دادگەهێن کۆنسلخانەیێ" بۆ مەرەم وێ یەکێ هەر دەما کێشەیەک د ناڤبەرا کەسەکێ مێرى و بیانیەکێدا پەیدا ببت، ل وى دەمى بیانى دێ ڕابن ب دادگەهێ و دڤێت زمانێ وێ بیانى بت یاسایا وێ ژى یا ل دویڤ سەردەمى هاتییە دەینان ژلایێ علمانیانڤە .

دەما ئاریشە زێدەبووین"دادگەها کۆنسلخانەیێ" ئەڤا هاتییە دابەشکرن لسەر حەفتدە دادگەهێن کۆنسلخانەیى، - بۆ مەرەما ڕێکخستنا فەوزایا سالا(1875) دەما "دادگەها تێکەل" هاتییە ئاڤاکرن، و دادوەرێن وێ ژى کەسێن بیانى بوون، زمانێ وێ فەرەنسى، شەریعەت و یاسایا وێ ژى قانونێن ناپلیونى بوون .

پشتى ئەڤ یەک هاتى دەینان د ناڤ "دادگەهێن کۆنسلخانەیێ"دا و پاشى یا تێکەل ئەڤا هاتى دەینان بۆ پەیدابوونا هەر کێشەیەکێ دڤێت کەسەک بیانیێ علمانى ب دادگەهێ ڕابت د هەمى "کێشەیێن ئەهلى"دا ژى، - بتنێ یێن گرێدایى ب شەریعەتى نەبن- و ئەوژى بتنێ هاتن تایبەتکرن ب کارۆبارێن خێزانى و یێن تاکیڤە، ئەڤ کارەژى لبن چاڤدێرییا ئیستیعمارا ئینگلیزى بوو ل مێرێ و ناڤێ وێ کر "چاکسازییا دادگەهێ" ل سالا (1883)بوو .

ل لوبنانێ: ل ڤى وەلاتى ئیستیعمار ڕابوو ب ئینانا هندەک کێم نەتەوەیان وەکۆ زارۆکێن مارۆنیان، ئەڤێن هاتین پەروەردەکرن ل قوتابخانێن نەێرانیکرنێ(التنصيرية) ل لوبنانێ، و بانگەشا ئاڤاکرنا نموونەیەکا شارستانیەتا علمانى دکرن.. ژ وانژى (فرح ئەنتۆن 1291-1340هـ، 1874-1922ز) ب ئێکەم داخازکەرێ علمانیەتێ ل وەلاتێن ئیسلامى دئێت نیاسین، پاشى ڕه و ڕیشالێن علمانیەت د ناڤ پەرتووکا شێخ عەلى عبدالرزاقیدا (1305-1386هـ، 1887-1966ز)دا دئێت دیتن، ئەڤا ب ناڤێ (الاسلام و أصول الحكم) دەینادى ل سالا (1925) و ئیسلام وێنەکرییە ب نەێرانیەتێ، دینەکێ بێ دەولەت، نامەیەکە بێ حوکم، داخازا وێ دکەت یا قەیسەرى بۆ قەیسەرى و یا خودێ بۆ خودێ .

لگەل دەرکەفتنا ئەڤى گرۆپێ علمانى، د هەمان دەمدا گرۆپەکێ بەرگریکارێ دینى ژى دەرکەفت بۆ مەرەما ساخکرن و نویکرنا دینى ژ یاسا و قانونێن علمانیەتێ.. ئەڤان کەسێن بەرگریکار و نویکەرێن دینى ددیت علمانیەت هێرشەکە بۆ سەر تەڤگرییا ئیسلامێ- چونکى ئەو دین و دەولەتە، یا د ناڤبەرا قەیسەرى و خودێ دا کۆمڤە دکەت، چونکى ئەڤە چارچووڤێ کارێ خوداییە- د دیتنا ئیسلامیدا، ئەڤ یەک بتنێ ل دەڤ مرۆڤان ناڕاوەستیت، بەلکۆ خودێ – پاک و پاقژى بۆ وى بن- چێکەر و ڕێڤەبەرێ جیهانێ و جڤاکییە ب نوێنەراتیا ئەوان نامە و شەرعێن هناردین(ألا له الخلق والأمر)و ديسان (قُلْ إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ{162} لاَ شَرِيكَ لَهُ).

 (رفاعة الطهطاوي) (1216-1290هـ، 1801-1873ز) ئێکەم کەسبوو ڕەخنە ل یاسایا بازرگانییا ناپلیونى گرتى د ناڤ جڤاتا بازرگانییدا، و بانگەوازییا ب کارئینانا فقهێ مامەلێ د ئیسلامێدا دکر"ئەڤا ب ڕێکخستنا مافێ گشتى ڕادبت، چونکى دەریایا شەریعەتى ناخەندقیت ب هندەک ئاریشەیێن بچویک و مەزنژى، و بەرسڤێن د ناڤدا هەین ".

و دیسان یاسایا ژلایێ (محمد قدری پاشا)ڤە(1237-1306هـ، 1821-1888ز) هاتییە، - ئەڤ کەسە ژ قوتابیێن تەهتاوى بوو- ڕابوویە ب دەینانا فقهێ مامەلان لسەر مەزهەبێ ئیمامێ حەنەفى، بۆ دیتنا بەدیلێ ئیسلامى بۆ یاسایێ، وەکۆ بەشەک ژ ڕەتکرنا یاسایا دەمییا علمانیان .

دیسان ئیمام (محمد عبدە)(1265-1323هـ، 1849-1905ز) – ب زمانێ قوتابخانا نویکەر و ساخکەرا ئیسلامێ دئێت نیاسین- وەکۆ پێدڤیەکا ڕابوونا ئیسلامى، چونکى ئیسلام – بەرۆڤاژى نەێرانیێ یە- ڕێکەکا تمامە "تمامیا کەساتیێ یە، خوەشییە د ناڤ مالاندا، سیستەما دەستهەلاتێ یە، ... چونکى ڕێکا دینى بۆ کەسێ دڤێت چاکسازیێ بکەت د ناڤ مۆسلماناندا یا ڤەکرییە ".

هەر ژ ڤێ دیرۆکێ هەتا ڕۆژا ئەڤرۆ – د ناڤ واقعێ هزرى و یاسایى و سیاسییدا- د ناڤبەرا داخازکەرێن علمانیەتێ و پرۆژێ ڕابوونا ئیسلامیدا کەنگەشە دەرکەفتییە .

ل وێ دەما مێر ڤەگەرایى بۆ ڕاستڤەکرنا یاسایا مەدەنى لسەر دەستێ دکتۆر (عبدالرزاق السنهورى پاشا) ل سالا (1343-1391هـ، 1895-1971ز) ئەڤێ هاتییە دەینان و ئەو یاسایا بیانى ل سالا (1948ز) لادایى، و د ناڤ ڤێ یاسایێدا لێزڤرینا ئیسلامى هاتییە دەینان و یا بەرى وى دەمى (1883ز) هاتى ڕەتکرن .

پاشان دەما وەلاتێ مێرێ دەستۆرێ خوە یێ نوى دەینادى ل سالا (1971) ماددەیا دوویێ تایبەتکر ب بنەمایێ شەریعەتێ ڤە و دیارکر شەریعەتێ ئیسلامێ ژێدەرێ سەرەکیێ یاسایێ یە، و پاشى دەنگدان لسەر ڤێ ماددێ ل سالا (1980) هاتییە کرن، هاتە چەسپاندن شەریعەت بنەمایێ سەرەکیێ یاسایێ یە، ب ڤى ڕەنگى دەرگەهەکێ نوى ل هەمبەرى دەستۆرێ مێرى هاتە دەینان، جهێن پێشتر د دەستێ علمانیاندا ژ دەست وان هاتن دەرئێخستن .

_______________________

ژێدەر :

1-      الأعمال الكاملة لرفاعة طهطاوى، دراسة و تحقيق: د. محمد عمارة، طبعة بيروت 1973.

2-      الأعمال الكاملة للامام محمد عبده، دراسة وتحقيق: د. محمد عمارة، طبعة دار الشروق، القاهرة، 1993.

3-      تقويم النيل، امين سامي باشا، طبعة القاهرة،1936.

4-      عصر اسماعيل، عبدالرحمن الرفاعي، طبعة القاهرة 1948.

5-      العلمانية بين الغرب و الاسلام، د. محمد عمارة، طبعة دار الوفاء، القاهرة، 1996.

amitriptylin pris smertehvorvikan.site amitriptylin tinnitus

Share :

بابەتی زیاتر

زۆرترین سەردان کراو

پرسیار و وەڵام
پێنووسی تۆ
At the same time, the US Pacific Command spokesman rolex uk Dave Benham confirmed to the media, the rolex replica watches headquarters in Hawaii time 15 at 11:21 (Beijing time at 5:21 on the replica rolex watches 16th) to detect North Korea in the missile test The Benham said the missile had exploded immediately after the launch. The US military is assessing what kind of missiles the test shot is.
بێوه‌فایی...

یوسف مه‌لا خه‌لیل


خەمۆکى ...

دڵشاد ئیبراهیم




کتێب
  • شتێكی كه‌م له‌باره‌ی (یاشار كه‌مال) و (ت
  • په‌یكه‌ر و وێنه له‌نێوان ده‌ق و واقیعدا‌
  • له‌باره‌ی ڕۆمانی (كاتژمێری بیست و پێنجه‌
  • زمان له‌ كتێبی (یه‌ک کاتژمێری ماوه‌ بۆ ن
  • قسه‌یه‌ك له‌مه‌ڕ كتێبی پێشبینی لێزانه‌ ق
  • دیاردەی هەڵگەڕانەوە لە دین
ڕاپرسی

شێوازی نوێی ماڵپەڕی هاوسانیت پێ چۆنە؟